Twoje prawa w kontakcie z instytucjami
Narzędziownik warsztatu Samorzecznictwo i kontakt z instytucją
Urzędy w tym OPS i urząd pracy
Kodeks postępowania administracyjnego (KPA)
Prawa strony postępowania administracyjnego, np. w sprawie przyznania świadczenia.
| Twoje prawo | Podstawa prawna |
|---|---|
| Informacje i wyjaśnienia dotyczące okoliczności prawnych i faktycznych wpływających na Twoją sprawę. | Art. 9 |
| Udział w postępowaniu i możliwość wypowiedzenia się o zebranych dowodach przed wydaniem decyzji. Ustawa przewiduje wyjątki. | Art. 10 § 1–2 |
| Wgląd w akta swojej sprawy, sporządzanie notatek, kopii i odpisów — także po zakończeniu postępowania, z ustawowymi ograniczeniami. | Art. 73 § 1 i § 2; art. 74 |
| Załatwienie sprawy bez zbędnej zwłoki. Sprawy wymagające wyjaśnienia: zasadniczo miesiąc, szczególnie skomplikowane: dwa miesiące. Przepisy przewidują wyjątki i okresy niewliczane do terminów. | Art. 35 § 1 i § 3 |
| Informacja o opóźnieniu, jego przyczynach i nowym terminie; możliwość ponaglenia w razie bezczynności lub przewlekłości. | Art. 36–37 |
| Uzasadnienie faktyczne i prawne decyzji — z wyjątkami przewidzianymi w ustawie. | Art. 107 § 1 pkt 6, § 3–5 |
| Co do zasady — odwołanie od decyzji pierwszej instancji w ciągu 14 dni od doręczenia lub ogłoszenia decyzji. Szczegóły i właściwy tryb wskazuje pouczenie w decyzji. | Art. 127 § 1; art. 129 § 2 |
OPS MOPS MGOPS
Ustawa z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej.
| Twoje prawo | Podstawa prawna |
|---|---|
| Praca socjalna niezależnie od dochodu — wsparcie w poprawie funkcjonowania w środowisku społecznym oraz we wzmacnianiu aktywności i samodzielności życiowej. | Art. 45 ust. 1 pkt 1; ust. 4 |
| Poszanowanie godności i samostanowienia przy udzielaniu pomocy w ramach pracy socjalnej. | Art. 45 ust. 3 |
| Poradnictwo specjalistyczne, w szczególności prawne, psychologiczne i rodzinne, jeśli potrzebujesz takiego wsparcia — niezależnie od dochodu. | Art. 46 ust. 1 |
| Interwencja kryzysowa niezależnie od dochodu — natychmiastowa specjalistyczna pomoc psychologiczna, a zależnie od potrzeb także poradnictwo socjalne, prawne lub czasowe schronienie. | Art. 47 ust. 1–3 |
Nie każda usługa jest świadczona w siedzibie OPS — część pomocy realizują jednostki powiatowe lub wyspecjalizowane placówki.
Urząd pracy
Ustawa z 20 marca 2025 r. o rynku pracy i służbach zatrudnienia.
| Twoje prawo | Podstawa prawna |
|---|---|
| Korzystanie z pośrednictwa pracy, w tym informacji o ofertach i pomocy w znalezieniu zatrudnienia — także dla osób niezarejestrowanych. | Art. 81 ust. 1–2 |
| Poradnictwo zawodowe, np. pomoc w wyborze lub zmianie zawodu, kierunku kształcenia i planowaniu rozwoju — także bez rejestracji. | Art. 87 ust. 1–2 |
| Opieka wyznaczonego doradcy do spraw zatrudnienia w PUP, jeśli jesteś zarejestrowana jako bezrobotna lub poszukująca pracy. Doradca pomaga w poszukiwaniu zatrudnienia i dostępie do innych form pomocy. | Art. 97 ust. 1–2 |
Zasiłek, finansowanie szkolenia czy dotacja na działalność wymagają spełnienia odrębnych warunków — sama rejestracja nie gwarantuje ich otrzymania.
Placówki medyczne
Ustawa z 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta.
| Twoje prawo | Podstawa prawna |
|---|---|
| Przystępna informacja o stanie zdrowia, rozpoznaniu, proponowanych i możliwych metodach diagnostycznych i leczniczych, skutkach ich zastosowania lub zaniechania, wynikach leczenia oraz rokowaniu. | Art. 9 ust. 1–2 |
| Zgoda lub odmowa zgody na świadczenie zdrowotne po uzyskaniu informacji — z wyjątkami ustawowymi. | Art. 15–19 |
| Poszanowanie intymności i godności podczas udzielania świadczeń. | Art. 20 ust. 1 |
| Obecność osoby bliskiej. Odmowa jest możliwa ze względu na zagrożenie epidemiczne lub bezpieczeństwo zdrowotne pacjentki i wymaga zapisania w dokumentacji. | Art. 21 ust. 1–2 |
| Dostęp do dokumentacji medycznej. Wgląd jest bezpłatny, a pierwsza kopia w żądanym zakresie — bez opłaty. | Art. 23 ust. 1; art. 27; art. 28 ust. 1 i ust. 2a pkt 1 |
| Żądanie, aby lekarz zasięgnął opinii innego lekarza lub zwołał konsylium. Może odmówić, jeśli uzna żądanie za bezzasadne; żądanie i odmowę odnotowuje się w dokumentacji. | Art. 6 ust. 3–5 |
Według stanowiska Rzecznika Praw Pacjenta dokumentację powstałą później również można otrzymać po raz pierwszy bez opłaty — to jednak wykładnia przepisu, a nie jego dosłowna treść.
Policja i prokuratura
Kodeks postępowania karnego (KPK).
Zgłaszasz przestępstwo
| Twoje prawo | Podstawa prawna |
|---|---|
| Możesz zawiadomić o przestępstwie, nawet jeśli nie jesteś osobą pokrzywdzoną. Zawiadomienie składasz pisemnie albo ustnie do protokołu. | Art. 304 § 1; art. 143 § 1 pkt 1 |
| Po otrzymaniu zawiadomienia organ musi niezwłocznie wydać postanowienie o wszczęciu albo o odmowie wszczęcia. Nie może zostawić sprawy bez rozstrzygnięcia. | Art. 305 § 1 |
| Jeśli przez 6 tygodni nikt Cię nie powiadomił o wszczęciu ani o odmowie, możesz wnieść zażalenie — do prokuratora nadrzędnego albo powołanego do nadzoru nad organem, w którym składałaś zawiadomienie. | Art. 306 § 3; w dochodzeniu w zw. z art. 325a § 2 |
| Pismo złożone w niewłaściwym organie ten organ ma obowiązek przekazać właściwemu — nie musisz szukać sama. | Art. 118 § 3 |
Jeśli policja nie chce przyjąć zawiadomienia
Nie ma przepisu, który pozwalałby odmówić przyjęcia zawiadomienia. Organ, który je otrzyma, musi wydać postanowienie (art. 305 § 1), a pismo złożone w niewłaściwej jednostce przekazuje się właściwej (art. 118 § 3).
• Zawiadomienie możesz złożyć w każdej jednostce Policji, nie tylko „swojej".
• Możesz je napisać i wysłać pocztą do prokuratury rejonowej — najlepiej listem polecony i zachowaj potwierdzenie nadania.
• Poproś o potwierdzenie złożenia zawiadomienia (art. 304b) i zapisz datę, godzinę oraz imię i nazwisko osoby przyjmującej.
Jeśli jako osoba pokrzywdzona składasz zawiadomienie, przysługują Ci również wszystkie uprawnienia osoby zawiadamiającej z bloku powyżej.
Jesteś osobą pokrzywdzoną
| Twoje prawo | Podstawa prawna |
|---|---|
| Pouczenie o uprawnieniach i obowiązkach przed pierwszym przesłuchaniem, a jeśli odstąpiono od przesłuchania — niezwłocznie po Twoim ustaleniu. Pouczenie wręcza się na piśmie. | Art. 300 § 2 |
| Potwierdzenie złożenia zawiadomienia — na Twój wniosek. | Art. 304b |
| Pełnomocnik: adwokat lub radca prawny. Jeśli nie stać Cię na pełnomocnika, możesz wnosić o wyznaczenie go z urzędu — trzeba wykazać, że nie poniesiesz kosztów bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny. Korzystanie z nieodpłatnej pomocy prawnej nie może być powodem odmowy. | Art. 87 § 1; art. 88 § 1 w zw. z art. 78 § 1 |
| Obecność osoby wskazanej przez Ciebie przy czynnościach w postępowaniu przygotowawczym — o ile nie uniemożliwia to czynności ani nie utrudnia jej w istotny sposób. | Art. 299a § 1 |
| Zaskarżenie odmowy wszczęcia albo umorzenia postępowania. Termin zasadniczo 7 dni; sposób liczenia sprawdź w pouczeniu przy postanowieniu. Masz też prawo przejrzeć akta. | Art. 306 § 1, § 1a i § 1b; art. 460; art. 325a § 2 |
| Sprawy o zgwałcenie i pozostałe przestępstwa z art. 197–199 Kodeksu karnego: Twoje zawiadomienie może ograniczyć się do wskazania najważniejszych faktów i dowodów — nie musisz opisywać wszystkiego. | Art. 185c § 1 |
| W tych samych sprawach przesłuchuje Cię sąd, tylko raz, obowiązkowo z udziałem biegłego psychologa. Na Twój wniosek psycholog ma być wskazanej przez Ciebie płci. W przesłuchaniu może uczestniczyć Twój pełnomocnik. | Art. 185c § 1a, § 2 i § 4 |
Wzywają Cię na przesłuchanie jako świadka
| Twoje prawo | Podstawa prawna |
|---|---|
| Wezwana w charakterze świadka masz obowiązek stawić się i złożyć zeznania. Przed pierwszym przesłuchaniem poucza się Cię o uprawnieniach i obowiązkach. | Art. 177 § 1; art. 300 § 3 |
| Możesz odmówić zeznań, jeśli jesteś osobą najbliższą dla osoby oskarżonej — prawo to trwa także po rozwodzie. Osoba najbliższa to m.in. małżonek, wstępny, zstępny, rodzeństwo, powinowaty w tej samej linii lub stopniu, osoba przysposobiona i jej małżonek oraz osoba pozostająca we wspólnym pożyciu. | Art. 182 § 1–2 KPK; art. 115 § 11 KK |
| Możesz uchylić się od odpowiedzi na konkretne pytanie, jeśli odpowiedź naraziłaby Ciebie albo osobę najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo. | Art. 183 § 1 |
| Możesz żądać przesłuchania na rozprawie z wyłączeniem jawności, jeśli treść zeznań mogłaby narazić Ciebie lub osobę najbliższą „na hańbę". | Art. 183 § 2 |
| Jeśli nie władasz językiem polskim albo jesteś osobą głuchą lub niemą, organ ma obowiązek wezwać tłumacza — ustawa mówi „należy wezwać", a nie „może". | Art. 204 § 1 |
Odmowa zeznań to nie to samo co odmowa odpowiedzi na jedno pytanie: pierwsze przysługuje tylko osobom najbliższym dla osoby oskarżonej, drugie — każdemu świadkowi w sytuacji z art. 183 § 1.
Przemoc domowa i Niebieskie Karty
Ustawa z 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej.
| Twoje prawo | Podstawa prawna |
|---|---|
| Bezpłatna pomoc, m.in. prawna, psychologiczna i interwencja kryzysowa (np. w Powiatowym Ośrodku Interwencji Kryzysowej i jego punktach — dane na końcu broszury). | Art. 3 ust. 1 pkt 1–2 |
| Informacja o dostępnych formach wsparcia. | Art. 3 ust. 1a |
| Bezpieczne schronienie w specjalistycznym ośrodku wsparcia dla osób doznających przemocy domowej. | Art. 3 ust. 1 pkt 4 |
| Bezpłatne badanie i zaświadczenie lekarskie dotyczące uszkodzeń ciała związanych z przemocą domową. | Art. 3 ust. 1 pkt 5 |
| Procedurę „Niebieskie Karty" wszczyna uprawniony przedstawiciel instytucji w związku z uzasadnionym podejrzeniem przemocy domowej — także na skutek zgłoszenia świadka. Nie wymaga ona zgody osoby doznającej ani stosującej przemocy. | Art. 9d ust. 1–4; krąg uprawnionych — art. 9a ust. 11–11d |
Niebieska Karta sama nie jest zakazem zbliżania ani zawiadomieniem o przestępstwie. Dotyczy przemocy domowej, także w określonych ustawą relacjach z byłym partnerem; nie obejmuje automatycznie każdego przypadku nękania.
Gdy słyszysz odmowę — cztery kroki, w każdej instytucji
1. Poproś o podstawę prawną odmowy: „Na jaki przepis się Państwo powołują?"
2. Poproś o odmowę na piśmie. Ustnej odmowy nie da się zaskarżyć.
3. Jeśli sprawa stoi w miejscu: w urzędzie wnieś ponaglenie (art. 37 KPA), w prokuraturze — zażalenie.
4. Nadal nic? Skarga do instytucji nadrzędnej albo do rzecznika (Rzecznik Praw Pacjenta, Rzecznik Praw Obywatelskich).
Prawie każde prawo z tej broszury ma ustawowe wyjątki. Jeśli instytucja się na nie powołuje, masz prawo poprosić o wskazanie konkretnego przepisu.
Jak to powiedzieć
„Chciałabym zajrzeć do akt mojej sprawy i zrobić zdjęcia dokumentów. Mam do tego prawo z art. 73 Kodeksu postępowania administracyjnego — kiedy mogę przyjść?"
„Rozumiem, że decyzja jest odmowna. Proszę o pisemne uzasadnienie — chcę wiedzieć, na jakich dowodach się Państwo oparli."
Gdzie po pomoc w powiecie piaseczyńskim
Numery, które warto mieć w telefonie
Zagrożenie życia lub zdrowia, dzieje się teraz — 112
Ogólnopolskie Pogotowie dla Osób Doznających Przemocy Domowej „Niebieska Linia" — 800 120 002, całą dobę, bezpłatnie. Czat i e-mail: niebieskalinia.info
Interwencja kryzysowa — POIK
Bezpłatnie, bez skierowania, dla mieszkańców powiatu. Jeden numer do wszystkich placówek: 22 757 68 20 • poik@piaseczno.pl • poik.piaseczno.pl
Góra Kalwaria, ul. Księdza Sajny 2A — czynne całą dobę, 7 dni w tygodniu; tu działa hostel dla osób doznających przemocy (dodatkowy nr 22 736 31 21).
Punkty Interwencji Kryzysowej, pn–pt 8:00–20:00: Piaseczno, ul. Kościuszki 9 • Piaseczno, ul. Szkolna 20 • Łazy, ul. Łączności 2G.
Nieodpłatna pomoc prawna
Pomoc dla osób, które nie są w stanie ponieść kosztów odpłatnej pomocy prawnej. Wymagane jest oświadczenie — przy poradzie udzielanej na odległość może być złożone ustnie. Poradę można uzyskać osobiście w punkcie albo zdalnie.
W powiecie działa 9 punktów. Zapisy tylko telefonicznie: 22 756 62 54 wewn. 215 (9:00–15:30) lub wewn. 196 (10:00–13:00) • poradnictwo@npp.piaseczno.pl
Wykaz punktów i godziny dyżurów: bip.piaseczno.pl/artykul/punkty-swiadczenia-nieodplatnej-pomocy-prawnej
Centrum Zdrowia Psychicznego (CZP)
Ustawa z 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego. Pomoc psychiatryczna i psychologiczna dla osób dorosłych. Za świadczenia psychiatrycznej opieki zdrowotnej u świadczeniodawcy, który ma umowę z NFZ, nie pobiera się od Ciebie opłat (art. 10 ust. 1).
Zgłaszasz się bez skierowania i bez wcześniejszego zapisu. W punkcie zgłoszeniowo-koordynacyjnym (PZK) rozmawiasz z osobą przyjmującą w dniu zgłoszenia, a w sprawach pilnych wizyta powinna odbyć się w ciągu 72 godzin. CZP dla dorosłych nie obejmuje osób poniżej 18 lat ani terapii uzależnień — w tych sprawach kieruj się do placówek dedykowanych.
Oba ośrodki koordynują pacjentów między swoimi placówkami, więc zgłoś się do najbliższego punktu i poproś o wskazanie właściwego miejsca.
EZRA UKSW — Piaseczno, ul. Powstańców Warszawy 29, II piętro • 22 150 12 32, 22 150 12 33 • pn–pt 8:00–18:00
CZP Piaseczno — Piaseczno, ul. Kazimierza Jarząbka 26 • Konstancin-Jeziorna, ul. Gąsiorowskiego 15 (dyżur całodobowy w weekendy i święta) • Tarczyn, ul. Warszawska 42 • 22 150 17 77, 22 150 17 70
Broszura ma charakter informacyjny i edukacyjny. Nie stanowi porady prawnej ani nie zastępuje indywidualnej konsultacji z prawnikiem. Zastosowanie przepisów zależy od okoliczności konkretnej sprawy.
Data opracowania: 9 września 2026 r.